आता रुग्णात्मके देवे । येणे उपचारे तोषावे ।।
तोषोनि तुज घ्यावे । आरोग्यदान हे ।। १।।
दिनचर्या रोज पाळावी । ऋतुचर्या अवलंबावी ।।
सद्वृत्ती नेहमी असावी । आरोग्यलाभा ।। २।।
स्वत:ची स्वच्छता ठेवा । परिसर ही स्वच्छ ठेवा ।।
शुद्ध पाणी, अन्न, हवा । आरोग्य देते ।। ३।।
रोगासी घालण्या आळा । लसीकरणाच्या वेळा पाळा ।।
सांभाळा गर्भवतीसह बाळा । वृद्धाला स्नेह द्या ।। ४।।
कुपोषणा होऊ न द्यावे । खाणे अतिशय टाळावे ।।
वेळेवरी घेत जावे । व्यायाम, अन्न, झोप ।। ५।।
जाहला जरी का रोग । वैद्याकडे जावे सवेग ।।
होऊ न द्यावा उद्वेग । शरीरमानसी ।। ६।।
वेळेवरी औषध घ्यावे । अनुपाना न विसरावे ।।
पथ्यापथ्यास पाळावे । साधाया रोगमुक्तता ।। ७।।
घ्यावे पंचकर्म आणि रसायन । रोगाचे न होईल पुनरागमन ।।
करावे कर्तव्य पालन । लाभे आरोग्य संपदा ।। ८।।
येथ म्हणे श्री रुग्णेश्वराहो । हे होईल आरोग्यदान हो ।।
येणे बरे वैद्यराजो । सुखिया झाला ।। ९।।
वैद्य एकनाथ कुलकर्णी
कविता लेबल असलेली पोस्ट दाखवित आहे. सर्व पोस्ट्स दर्शवा
कविता लेबल असलेली पोस्ट दाखवित आहे. सर्व पोस्ट्स दर्शवा
२००९/०९/१३
२००९/०८/३०
प्रमाण
जीवनात "प्रमाणाला" अतिशय महत्त्व आहे. प्रत्येक गोष्ट प्रमाणशीर असावी. प्रमाणबद्ध असावी. प्रमाणात असावी. या परंपरागत धारणेला सुंदर शब्द दिले आहेत कृष्णाजी नारायण आठल्ये यांनी.
अतीकोपता कार्य जाते लयाला, अती नम्रता पात्र होते भयाला ।
अती काम ते कोणतेही नसावे, प्रमाणामधे सर्व काही असावे ।। १ ।।
अती लोभ आणी जना नित्य लाज, अती त्याग तो रोकडा मृत्य आज ।
सदा तृप्त नेमस्त सर्वां दिसावे, प्रमाणामधे सर्व काही असावे ।। २ ।।
अती मोह हा दु:ख शोकास मूळ, अती काळजी टाकणे हेही खूळ ।
सदा चित्त हे सद्विचारे कसावे, प्रमाणामधे सर्व काही असावे ।। ३ ।।
अती ज्ञान अभ्यासल्या क्षीण काया, अती खेळणे हा भिकेचाच पाया ।
न कष्टाविणे त्वा रिकामे बसावे, प्रमाणामधे सर्व काही असावे ।। ४ ।।
अती दान तेही प्रपंचात छिद्र, अती हीन कार्पण्य मोठे दरिद्र ।
बरे कोणते ते मनाला पुसावे, प्रमाणामधे सर्व काही असावे ।। ५ ।।
अती भोजने रोग येतो घराला, उपासे अती कष्ट होती नराला ।
फुका सांग देवावरी का स्र्सावे, प्रमाणामधे सर्व काही असावे ।। ६ ।।
अती स्नेह तेथे अवज्ञा उदंड, अती द्वेष भूलोकीचे पंककुंड ।
अती मत्सरे त्वां कशाला कुसावे, प्रमाणामधे सर्व काही असावे ।। ७ ।।
अती आळशी वाचुनी प्रेतस्र्प, अती झोप घे तोही त्याचाच भूप ।
सदा सत्कृतीमाजी आत्मा विसावे, प्रमाणामधे सर्व काही असावे ।। ८ ।।
अती द्रव्यही जोडते पापरास, अती घोर दारिद्य्र तो पंकवास ।
धने वैभवे त्वां न केंव्हा फसावे, प्रमाणामधे सर्व काही असावे ।। ९ ।।
अती भाषणे वीटती बुद्धिवंत, अती मौन मूर्खत्व ते मूर्तिमंत ।
खरे तत्त्व ते अल्पशब्दे ठसावे, प्रमाणामधे सर्व काही असावे ।। १० ।।
अती वाद घेता दुरावेल सत्य, अती `होस हो' बोलणे नीचकृत्य ।
विचारे तुवा ज्ञानमार्गी घुसावे, प्रमाणामधे सर्व काही असावे ।। ११ ।।
अती औषधे वाढवितात रोग, उपेक्षा अती आणते सर्व भोग ।
हिताच्या उपायास कां आळसावे, प्रमाणामधे सर्व काही असावे ।। १२ ।।
अती दाट वस्तीत नाना उपाधी, अती शून्य रानात औदास्य बाधी ।
लघुग्राम पाहून तेथे वसावे, प्रमाणामधे सर्व काही असावे ।। १३ ।।
अती शोक तो देतसे दु:खवृद्धी, अती मानतो हर्ष तो क्षूद्रबुद्धी ।
ललाटाक्षरां सांग कोणी पुसावे, प्रमाणामधे सर्व काही असावे ।। १४ ।।
अती भूषणे मार्ग तो संकटाचा, अती थाट तो वेष होतो नटाचा ।
रहावे असे की न कोणी हसावे, प्रमाणामधे सर्व काही असावे ।। १५ ।।
स्तुतीला अती बोलती श्वानवृत्ती, अती लोकनिंदा करी दुष्ट चित्ती ।
न कोणा उगे शब्द स्पर्शे डसावे, प्रमाणामधे सर्व काही असावे ।।१६ ।।
अती भांडणे नाश तो यादवांचा, हठाने अती वंश ना कौरवांचा ।
कराया अती हे न कोणी वसावे, प्रमाणामधे सर्व काही असावे ।। १७ ।।
अती गोड खाणे नसे रोज इष्ट, कदन्ने अती सेवणे हे कनिष्ठ ।
असोनी गहू व्यर्थ खावे न सावे, प्रमाणामधे सर्व काही असावे ।। १८ ।।
जुन्याचे अती भक्त ते हट्टवादी, नव्याचे अती लाडके शुद्ध नादी ।
खरे सार शोधोनिया नित्य घ्यावे, प्रमाणामधे सर्व काही असावे ।।१९ ।।
सदा पद्य घोकोनियां शीण येतो, सदा गद्य वाचोनियां त्रास होतो ।
कधी ते कधी हेही वाचीत जावे, प्रमाणामधे सर्व काही असावे ।। २० ।।
रामदासस्वामींप्रमाणेच या कवितेत "भुजंगप्रयात" वृत्ताचा दैदिप्यमान वापर केलेला दिसून येईल. यातील तत्त्वसार सदा संजीवित आढळून येईल.
अतीकोपता कार्य जाते लयाला, अती नम्रता पात्र होते भयाला ।
अती काम ते कोणतेही नसावे, प्रमाणामधे सर्व काही असावे ।। १ ।।
अती लोभ आणी जना नित्य लाज, अती त्याग तो रोकडा मृत्य आज ।
सदा तृप्त नेमस्त सर्वां दिसावे, प्रमाणामधे सर्व काही असावे ।। २ ।।
अती मोह हा दु:ख शोकास मूळ, अती काळजी टाकणे हेही खूळ ।
सदा चित्त हे सद्विचारे कसावे, प्रमाणामधे सर्व काही असावे ।। ३ ।।
अती ज्ञान अभ्यासल्या क्षीण काया, अती खेळणे हा भिकेचाच पाया ।
न कष्टाविणे त्वा रिकामे बसावे, प्रमाणामधे सर्व काही असावे ।। ४ ।।
अती दान तेही प्रपंचात छिद्र, अती हीन कार्पण्य मोठे दरिद्र ।
बरे कोणते ते मनाला पुसावे, प्रमाणामधे सर्व काही असावे ।। ५ ।।
अती भोजने रोग येतो घराला, उपासे अती कष्ट होती नराला ।
फुका सांग देवावरी का स्र्सावे, प्रमाणामधे सर्व काही असावे ।। ६ ।।
अती स्नेह तेथे अवज्ञा उदंड, अती द्वेष भूलोकीचे पंककुंड ।
अती मत्सरे त्वां कशाला कुसावे, प्रमाणामधे सर्व काही असावे ।। ७ ।।
अती आळशी वाचुनी प्रेतस्र्प, अती झोप घे तोही त्याचाच भूप ।
सदा सत्कृतीमाजी आत्मा विसावे, प्रमाणामधे सर्व काही असावे ।। ८ ।।
अती द्रव्यही जोडते पापरास, अती घोर दारिद्य्र तो पंकवास ।
धने वैभवे त्वां न केंव्हा फसावे, प्रमाणामधे सर्व काही असावे ।। ९ ।।
अती भाषणे वीटती बुद्धिवंत, अती मौन मूर्खत्व ते मूर्तिमंत ।
खरे तत्त्व ते अल्पशब्दे ठसावे, प्रमाणामधे सर्व काही असावे ।। १० ।।
अती वाद घेता दुरावेल सत्य, अती `होस हो' बोलणे नीचकृत्य ।
विचारे तुवा ज्ञानमार्गी घुसावे, प्रमाणामधे सर्व काही असावे ।। ११ ।।
अती औषधे वाढवितात रोग, उपेक्षा अती आणते सर्व भोग ।
हिताच्या उपायास कां आळसावे, प्रमाणामधे सर्व काही असावे ।। १२ ।।
अती दाट वस्तीत नाना उपाधी, अती शून्य रानात औदास्य बाधी ।
लघुग्राम पाहून तेथे वसावे, प्रमाणामधे सर्व काही असावे ।। १३ ।।
अती शोक तो देतसे दु:खवृद्धी, अती मानतो हर्ष तो क्षूद्रबुद्धी ।
ललाटाक्षरां सांग कोणी पुसावे, प्रमाणामधे सर्व काही असावे ।। १४ ।।
अती भूषणे मार्ग तो संकटाचा, अती थाट तो वेष होतो नटाचा ।
रहावे असे की न कोणी हसावे, प्रमाणामधे सर्व काही असावे ।। १५ ।।
स्तुतीला अती बोलती श्वानवृत्ती, अती लोकनिंदा करी दुष्ट चित्ती ।
न कोणा उगे शब्द स्पर्शे डसावे, प्रमाणामधे सर्व काही असावे ।।१६ ।।
अती भांडणे नाश तो यादवांचा, हठाने अती वंश ना कौरवांचा ।
कराया अती हे न कोणी वसावे, प्रमाणामधे सर्व काही असावे ।। १७ ।।
अती गोड खाणे नसे रोज इष्ट, कदन्ने अती सेवणे हे कनिष्ठ ।
असोनी गहू व्यर्थ खावे न सावे, प्रमाणामधे सर्व काही असावे ।। १८ ।।
जुन्याचे अती भक्त ते हट्टवादी, नव्याचे अती लाडके शुद्ध नादी ।
खरे सार शोधोनिया नित्य घ्यावे, प्रमाणामधे सर्व काही असावे ।।१९ ।।
सदा पद्य घोकोनियां शीण येतो, सदा गद्य वाचोनियां त्रास होतो ।
कधी ते कधी हेही वाचीत जावे, प्रमाणामधे सर्व काही असावे ।। २० ।।
रामदासस्वामींप्रमाणेच या कवितेत "भुजंगप्रयात" वृत्ताचा दैदिप्यमान वापर केलेला दिसून येईल. यातील तत्त्वसार सदा संजीवित आढळून येईल.
२००७/१०/१८
दिव्य मी देत ही दृष्टी, सृष्टीला ह्यातुनी पाहा ॥
वर्तनी रुजवा ऋजुता, प्रकृती निष्कोप राहू द्या ॥
स्फूर्ती देवीची आरती
स्फूर्ते अवघड भारी, तुजविण संसारी ।
अज्ञानी वत्सांच्या, ज्ञाना विस्तारी ॥
वारी वारी मजला, अकर्मण्याद्वारी ।
कृतीच्या स्फूर्ती ने, आम्हा निवारी ॥ १ ॥
जय देवी जय देवी, जय स्फूर्ती देवी ।
निष्चळ मन हो सत्वर, वर दे संजीवनी ॥ धृ ॥
त्रिभुवनी भुवनी पाहता, तुलना तुज नाही ।
तव किमयेचे कौतुक, कळते लवलाही ॥
अगणित मनुजा प्रेरक, कमालीची ठरशी ।
ती शक्ती तू मज दे, गाईन तव कीर्ती ॥ २ ॥
उत्स्फूर्त वदने स्फूर्ती, देशी निजदासा ।
आळसापासुनी सोडवी, वाढवी जीवनाशा ॥
स्फूर्ते तुज वाचून, कोण वाढवी यशा ।
'नरेंद्र' तल्लीन झाला, तव धरी जिज्ञासा ॥ ३ ॥
नरेंद्र गोळे २००४१०२०
वर्तनी रुजवा ऋजुता, प्रकृती निष्कोप राहू द्या ॥
स्फूर्ती देवीची आरती
स्फूर्ते अवघड भारी, तुजविण संसारी ।
अज्ञानी वत्सांच्या, ज्ञाना विस्तारी ॥
वारी वारी मजला, अकर्मण्याद्वारी ।
कृतीच्या स्फूर्ती ने, आम्हा निवारी ॥ १ ॥
जय देवी जय देवी, जय स्फूर्ती देवी ।
निष्चळ मन हो सत्वर, वर दे संजीवनी ॥ धृ ॥
त्रिभुवनी भुवनी पाहता, तुलना तुज नाही ।
तव किमयेचे कौतुक, कळते लवलाही ॥
अगणित मनुजा प्रेरक, कमालीची ठरशी ।
ती शक्ती तू मज दे, गाईन तव कीर्ती ॥ २ ॥
उत्स्फूर्त वदने स्फूर्ती, देशी निजदासा ।
आळसापासुनी सोडवी, वाढवी जीवनाशा ॥
स्फूर्ते तुज वाचून, कोण वाढवी यशा ।
'नरेंद्र' तल्लीन झाला, तव धरी जिज्ञासा ॥ ३ ॥
नरेंद्र गोळे २००४१०२०